Сентименталды — біз жиі еститін сөз, бірақ оны әркім әртүрлі түсінеді. Біреулер онда жұмсақтық пен нәзік сезіну қабілетін көрсе, енді біреулер оны шамадан тыс әсерленгіштік деп қабылдайды. Оның нені білдіретінін бірге қарастырайық.
Сентименталды адам деген кім
«Сентименталды» сөзі орыс тіліне XVIII ғасырда енген. Ол француздың sentimental сөзінен шыққан, ал оның түбірі латынның sentire — «сезу», «қабылдау» деген мағынаны білдіретін сөзіне барып тіреледі. Бастапқыда бұл атау терең сезімге бейім адамдарға, сондай-ақ эмоцияларымен өмір сүретін әдеби кейіпкерлерге қатысты қолданылған. Уақыт өте келе оның мағынасы кеңейіп, нәзік жан күйі маңызды саналатын кез келген адамға қатысты айтыла бастады.
Сентименталды адам оқиғалар мен адамдарды сезім призмасы арқылы өткір қабылдайды. Шынайы ықылас немесе бір естелік оның жүрегін жылулыққа бөлесе, өткір сөз не әділетсіздік оған ауыр тиеді. Ол үшін болып жатқан жағдайлардың қандай эмоциялық реңкке ие екені өте маңызды.
Сентименталдылық қалай көрінеді
Сентименталдылық кейбіреулерге болмашы болып көрінетін ұсақ-түйектерден-ақ байқалады.
Күнделікті мінез-құлықта
Сентименталды адам ашықхаттарды, хаттарды, концерт билеттерін, балалар ойыншықтарын және естеліктермен байланысты басқа да заттарды жиі сақтайды. Ол жағымды эмоцияларды қайта сезіну үшін ескі фотосуреттерді қарап немесе хабарламаларды қайта оқып отыруы мүмкін.
Оқиғаларға реакциясында
Мұндай адам мейірім немесе мұң тудыратын жағдайларға өте сезімтал жауап береді. Қарапайым жақсылық көріністері — қамқор ишара, тосын сый, жақындарының назары — оны толқытады. Оның эмоциялары әрдайым шынайы, ал реакциялары жасандылықсыз әрі тежелусіз бірден пайда болады.
Адамдармен қарым-қатынаста
Сентименталдылық басқалардың сезіміне мұқият қараудан көрінеді. Мұндай адам жігер беруге, қолдауға, дәл қажет сәтте жылы сөз айтуға тырысады. Ол әңгімелесушінің көңіл күйіндегі өзгерістерді нәзік сезеді және көбіне айналасындағылар күткеннен де тереңірек жанашырлық танытады.
Шығармашылықта және өнерді қабылдауда
Сентименталды адам кітаптарға, картиналарға, музыкаға терең бойлай алады. Ол кейіпкерлердің тағдырымен бірге өмір сүріп, олардың сезімдерін өз жүрегі арқылы өткізеді.
Әйелдер мен ерлердегі сентименталдылықтың көріністері
Сентименталдылықты жиі әйелдерге тән қасиет деп санайды, бірақ бұл — стереотип. Әйелдер шынында эмоцияларын жиірек әрі еркін білдіреді, алайда сезімталдық деңгейі жынысқа емес, адамның темпераменті мен жеке тәжірибесіне байланысты анықталады. Сангвиниктер мен холериктер эмоцияға тез беріледі, меланхоликтер бәрін терең сезінеді, және олардың арасында ерлер мен әйелдер бірдей көп.
Биологиялық деңгейде белгілі бір әсерді гормондар көрсетуі мүмкін, бірақ олар шешуші фактор емес. Ер адамдарда тестостерон деңгейінің жоғары болуы дәстүрлі түрде эмоцияны ұстамдылықпен байланыстырылады, алайда жас ұлғайған сайын оның мөлшері төмендейді және сезімталдық көбіне күшейе түседі. Әйелдерде сентименталдылықтың көріністері жүктілік кезінде және етеккір алдындағы кезеңде гормондық фонның ауытқуының әсерінен өзгеруі мүмкін.
Ер адамдарда сентименталдылық көбіне эмоцияны ұстап тұру әдетінің тасасында қалады, өйткені бала кезінен оларға нағыз ер адам жыламайды деп үйретеді. Алайда адамды терең толқытатын жағдайларда олардың көпшілігі күшті эмоциялық қатысуын көрсетеді. Кейде бұл романтикалық ишаралар түрінде байқалады: гүл сыйлау, тосын сыйлықтар жасау немесе алдын ала ойластырылған тосынсыйлар ұйымдастыру.
Әйелдерде сезімді ашық білдіруге көбірек еркіндік бар. Көз жасы, толқу және қызу эмоциялық реакциялар оларда мінездің табиғи қасиеті ретінде қабылданады. Кейде мұндай ашықтық қолдау немесе ықыласқа қол жеткізудің тәсілі ретінде де қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар әйелдердің сентименталдылығы көбіне жағымсыз оқиғаларды уайымдауда көрінсе, ерлердікі — жағымды сәттерге эмоциялық жауап беру арқылы байқалады.
Сентименталдылық эмпатиядан несімен ерекшеленеді
Сентименталдылық пен эмпатия эмоциялармен және басқа адамдарға деген сезімталдықпен байланысты ұғымдар. Алайда олардың арасында маңызды айырмашылықтар бар:
- Реакцияның көзі. Сентименталдылық — жағдайларға, адамдарға және заттарға эмоциялық тұрғыдан сезімтал қабылдау. Ол көбіне жеке естеліктермен және ассоциациялармен астасып жатады. Эмпатия — өзіңді басқа адамның орнына қоя білу, оның сезімдері мен уайымдарын түсіну қабілеті, тіпті жағдай жеке тәжірибемен байланысты болмаса да.
- Бағыттылығы. Сентименталдылық адамдарға, заттарға, өткен оқиғаларға немесе көркем шығармаларға қатысты болуы мүмкін. Ал эмпатия әрдайым тірі жандардың эмоциялық күйін түсінуге және бөлісуге бағытталады.
- Көрініс сипаты. Сентименталды адам эмоциялық түрде жауап береді: көз жасы, күлкі, толқу, естелік заттарды сақтау. Эмпатиясы жоғары адам да терең жанашырлық таныта алады, бірақ оны міндетті түрде сырттай көрсете бермейді. Оның реакциясы көбіне қолдау, көмек, сөз немесе әрекет арқылы байқалады.
- Қарым-қатынастағы рөлі. Сентименталдылық адамды эмоциялық сезімдерге ашық етеді, бірақ кейде шамадан тыс әсерленгіш болуына әкелуі мүмкін. Эмпатия басқаларды түсінуге және сенімді қарым-қатынас құруға көмектеседі, сонымен бірге эмоциялық тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді.
Сентименталдылық адамның өз эмоцияларының қарқындылығын көрсетсе, эмпатия — басқа адамдардың эмоцияларын сезіне алу қабілеті. Бір адам әрі сентименталды, әрі эмпатияға қабілетті болуы мүмкін, бірақ бұл — әртүрлі қасиеттер.
Сентименталдылықтың артықшылықтары мен кемшіліктері
Сентименталдылық көбіне жанның жұмсақтығының белгісі ретінде қабылданады. Ол адамның өміріне жылылық пен тереңдік әкелетін қасиет болуы мүмкін:
- эмоциялар мен әсерлердің арқасында өмірді жарқын әрі мазмұнды етеді;
- ұсақ-түйектің өзінен құндылықты көруге көмектеседі — күн сәулесі, кездейсоқ күлкі, ескі фотосурет;
- шынайы ишаралар мен сөздерге қуана білу қабілетін күшейтеді;
- қуанышты оқиғаларды тереңірек сезінуге мүмкіндік береді;
- назар мен қатысқа негізделген сенімді қарым-қатынастардың қалыптасуына ықпал етеді.
Сонымен қатар бұл ерекшелік кейде қиындықтарға да әкелуі мүмкін:
- сынға, суықтыққа және дөрекілікке осалдықты арттырады, тіпті олар жеке адамға бағытталмаса да;
- эмоциялар логиканың үстем түсуі салдарынан рационалды шешім қабылдауға кедергі келтіреді;
- өткенді идеалдандыруға немесе адамдар мен жағдайларға шамадан тыс байланып қалуға бейімділік тудырады;
- өзгерістерге бейімделуді қиындатады;
- өзгенің мәселелеріне терең жанашырлық танытып, жеке шекаралардың болмауы салдарынан эмоциялық қажуға әкелуі мүмкін.
Шамадан тыс сентименталдылықпен қалай күресуге болады
Сентименталдылық эмоциялық тұрғыдан қажытпайынша, шешім қабылдауды қиындатпайынша және іскерлік немесе жеке қарым-қатынастарды күрделендірмейінше мәселе болып саналмайды. Мұндай жағдайда сезімдерді басқаруды үйрену маңызды.
Не нәрсе шектен асырғанын түсіну
Алдымен қай жағдайларда эмоциялар бақылаудан шығып кететінін байқау керек. Бұл өткен туралы естеліктер, әсерлі оқиғалар, әділетсіздік немесе қатал сын болуы мүмкін. Нені және қай кезде көңіліңізге тиетінін білсеңіз, реакцияға алдын ала дайындалу жеңіл болады.
Зәкірлеу техникасын қолдану
Зәкірлеу әдісі белгілі бір белгі мен тыныштық күйінің арасында тұрақты ассоциация қалыптастыруға көмектеседі. Өзіңізге тоқтату сигналы ретінде бір нәрсе таңдаңыз: сөз, саусақпен шықылдату, әтірдің иісі немесе өзіңізбен бірге алып жүретін шағын зат.
Эмоциялар күшейе бастағанын сезгенде, осы сигналды іске қосып, ойша өзіңіз сезінгіңіз келетін тыныш күйге оралыңыз. Бұл байланысты бекіту үшін жаттығуды тек эмоциялар күшейген сәттерде ғана емес, үнемі қайталап отырған дұрыс. 2–3 аптадан кейін бұл әдет қалыптасып, сигнал автоматты түрде әсер ете бастайды.
Эмоцияны атау арқылы назарды ауыстыру
Күшті сезімдер баса бастағанда, оларды дауыстап немесе іштей атап көріңіз: «Мен ашуланып тұрмын», «Маған мұңайып тұр», «Мен толқып тұрмын». Бұл қарапайым қадам өз күйіңізді жақсырақ түсінуге көмектеседі және ішкі кернеуді біршама азайтады. Эмоцияға атау берілгенде, оны басқару жеңілдейді және жағдайға сабырменірек жауап беру мүмкін болады.
Жағдайды қайта пайымдау
Болып жатқан жағдайға басқа қырынан қарап көріңіз. Мысалы, «Мен тым тез ренжимін» деудің орнына «Менің сезімталдығым адамдарды түсінуге көмектеседі, бірақ қазір ойдың айқындығын сақтау маңызды» деп ойлаңыз. Ішкі диалог эмоцияларды басқаруға көмектеседі.
Эмоциялық шекараларды жаттықтыру
Шамадан тыс сентименталдылық адамның өзгенің уайымына тым терең бойлап кетуімен байланысты. Өзіңізге саналы түрде көмектесу керек екенін, бірақ өміріңіз басқа адамдардың эмоцияларына үздіксіз жауап беруге айналмауы тиіс екенін еске салыңыз.
Сентименталдылық — біздің эмоциялық табиғатымыздың бір қыры, ол адамдарда әртүрлі көрінеді. Ол кейде тыныш әрі байқалмайтын, кейде айқын әрі ашық болуы мүмкін, бірақ әрдайым біз болып жатқан жағдайларды қаншалықты терең сезінетінімізді көрсетеді.