Адамдар үнемі асығып, өз уайымдарына беріліп кететін әлемде басқа біреуді тыңдап, түсіне білу ерекше құндылыққа айналады. Қақтығыстар, түсінбеушілік, жұмыстағы және қарым-қатынастағы күйзелістер көбіне біз өзгенің сезімдерін байқамай қалғандықтан туындайды. Эмпатия адамдармен жақындасуға, сенімге толы атмосфера қалыптастыруға және қарым-қатынасты шын мәнінде жылы етуге көмектеседі.
Эмпатия деген не — қарапайым тілмен
Эмпатия — басқа адамның ішкі күйін байқай алу, оның көзқарасын түсіну және ол бастан кешіріп жатқан сезімдерді белгілі бір дәрежеде бөлісе білу қабілеті. Жақын адам қуанышымен немесе ренішін бөліскенде, тыңдап отырған адамда да соған жауап ретінде эмоциялық реакция пайда болады — мұң, алаңдаушылық немесе қуаныш. Эмпатия дәл осылай жұмыс істейді: ол жағдайға басқа адамның көзімен қарауға және оның мәнін эмоциялар деңгейінде сезінуге мүмкіндік береді.
Эмпатияны жанашырлықпен немесе аяушылықпен шатастырмау маңызды. Аяушылық көбіне өзін жоғары сезіну әсерін тудырады, ал жанашырлық кейде қиындықты үстірт мойындаумен ғана шектеледі. Ал эмпатия әлдеқайда терең көрінеді: ол адамдарды сезімдерді бірге бастан кешіру арқылы жақындастырып, шынайы түсіністік орнатуға мүмкіндік береді.
Психологияда эмпатияның бірнеше түрін бөліп көрсетеді:
- эмоциялық (аффективтік) — өзгенің эмоцияларын бірге сезіну, яғни басқа адамның көңіл күйі бізге де жұққандай әсер қалдыруы;
- когнитивтік — өзіміз дәл сондай эмоцияларды сезінбесек те, басқа адамның не сезіп тұрғанын ойша түсіне алу;
- эмпатиялық қамқорлық (жанашырлық) — басқа адамның жағдайын түсінудің негізінде туындайтын қолдау көрсетуге және көмектесуге деген ниет.
Эмпатия қалай көрінеді
Эмпатия — бірнеше бірізді қадамнан тұратын үдеріс:
- Сезімдерді байқау. Барлығы сыртқы белгілерді қабылдаудан басталады: сөздер, мимика, интонация, қимыл-қозғалыстар. Тіпті әрең байқалатын бет әлпеті немесе дауыс ырғағындағы өзгеріс адамның күшті эмоцияларды бастан кешіріп жатқанын аңғартады.
- Түсінуге ұмтылу. Бұл кезеңде когнитивтік эмпатия іске қосылады — әңгімелесушінің нақты нені сезініп отырғанын елестетіп, түсінуге қабілет, оның тәжірибесін өз тәжірибемізбен алмастырмай.
- Бірге сезіну. Аффективтік эмпатия кезінде эмоциялық жауап пайда болады: басқа адамның қуанышы бізде де сондай сезім тудырады, ал оның мұңы өзіміздің мұңымызбен үн қатады.
- Тепе-теңдікті сақтау. Шынайы жанашырлық өзгенің эмоцияларына толық сіңіп кетпей, оған қатыса білуді білдіреді. Басқа адамға тірек болу үшін ішкі тұрақтылықты сақтай алу маңызды.
- Эмпатиялық жауап. Соңғы кезең — қолдау білдіретін сөздер, үнсіз жанында болу немесе нақты көмек арқылы көрінетін реакция. Ең бастысы — бұл жауап басқа адамның сезімдерін шынайы түсіну мен құрметтеуден туындайды.
Эмпатия деңгейлері
Эмпатия адамдарда әртүрлі көрінеді: біреулер үстірт реакция білдірсе, енді біреулер айналасындағылардың көңіл күйін өте нәзік сезеді. Психологтар бұл қасиеттің көрінуіндегі айырмашылықтарды сипаттау үшін жанашырлықтың шартты деңгейлерін бөліп көрсетеді.
Төмен деңгей
Адам айналасындағылардың сезімдеріне дерлік назар аудармайды. Әдептілік пен қарым-қатынастың ресми ережелерін сақтау болуы мүмкін, бірақ эмоциялық қатысу өте аз, сондықтан оны жиі салқынқанды немесе бейжай адам ретінде қабылдайды.
Орта деңгей
Ең кең таралған нұсқа. Мұндай адам басқа біреудің эмоциялық күйін байқай алады, қатысу білдіріп, қажет болса сөзбен немесе іспен қолдау көрсетеді. Ол тыңдай біледі және әңгімелесушінің сезімдерін ескеруге тырысады.
Жоғары деңгей
Сезімталдық ерекше айқын көрінеді. Мұндай деңгейдегі адамдар айналасындағылардың уайымына терең жауап береді, эмоцияларды оңай қабылдайды және жиі өз мүддесінен гөрі өзгенің мүддесін жоғары қояды. Бұл альтруистік мінез-құлыққа әкелуі мүмкін, бірақ өзіне қамқорлық болмаған жағдайда кейде эмоциялық шаршаудың себебіне айналады.
Мұндай жіктеу шартты екенін түсіну маңызды және көбіне бағдар ретінде қолданылады. Ғылыми тәжірибеде эмпатия деңгейін психологиялық сауалнамалардың көмегімен анықтайды (мысалы, IRI, BEES немесе В. В. Бойко әдістемесі), онда нәтиже салыстырмалы санаттарда көрсетіледі (нормадан төмен, норма шегінде немесе нормадан жоғары).
Эмпат деген кім және ол қалай қарым-қатынас жасайды
«Эмпат» термині танымал әдебиетте және медиада жиі қолданылады, алайда ғылыми психологияда ол нақты ұғым ретінде қарастырылмайды. Әдетте бұл сөз жанашырлық қабілеті ерекше дамыған және эмоциялық сезімталдығы жоғары адамдарға қатысты айтылады.
Эмпаттың ерекшелігі — ол әңгімелесушінің көңіл күйін нәзік сезіп, сөздердің артында не тұрғанын түсінуге тырысады. Қарым-қатынаста бұл мынадай түрде көрінеді:
- Толық назар. Мұндай адам әңгімеге толықтай ден қояды, телефонға немесе өз ойларына алаңдамайды. Ол мұқият тыңдайды, нақтылайтын сұрақтар қояды және жағдайды әңгімелесушінің көзқарасымен қарастыруға тырысады.
- Сезімдерге назар аудару. Эмпат үшін айтылған сөздердің мазмұны ғана емес, олардың эмоциялық реңкі де маңызды. Ол әңгімелесушінің ашылуына көмектесіп, оның сезімдерін нақтылай түседі және әңгімені өзіне бұратын үстірт пікірлерден аулақ болады.
- Түсінетінін көрсету. Эмпат естігенін жұмсақ түрде қайта жеткізе алады, оны өз сөздерімен айтып беруі немесе алған әсерін білдіруі мүмкін. Осылайша ол жағдайдың эмоциялық мәнін түсінгенін көрсетеді.
- Қысымсыз қолдау. Ол үшін ең маңыздысы — дайын шешімдер емес, қатысу мен назар. Мұндай адам жанында болып, пікір айтуға немесе эмоцияны бастан кешіруге мүмкіндік береді және көмек тек шынымен қажет болған кезде ғана ұсынады.
Эмпатиялық мінез-құлық әртүрлі түрде көрінуі мүмкін — сөздерде, қимылдарда, бірге уақыт өткізуде немесе нақты әрекеттерде. Бірақ оның басты құндылығы — басқа адамды шынайы сезіне білу және адам өзін қолдаулы әрі қабылданғандай сезінетін кеңістік қалыптастыру.
Неліктен эмпатия әр адамға қажет
Эмпатия адамдар арасындағы қарым-қатынасты жылы әрі терең етеді. Ол сенім қалыптастыруға, бір-бірін жақсырақ түсінуге және қоғамға тиесілі екеніңді сезінуге көмектеседі. Психологтар оны адамдарды байланыстырып, қоғамды алауыздықтан сақтайтын әлеуметтік желім деп атайды.
Жеке өмірде
Серіктестің сезімдерін байқап, ескере білу жанжалдар мен түсінбеушіліктердің қаупін азайтады. Назар эмоцияларға бағытталғанда, келісімге келу және қарым-қатынаста үйлесімділікті сақтау жеңілдейді.
Отбасында
Балалар үшін олардың уайымдары мойындалып, байыппен қабылданатынын сезіну өте маңызды. Эмпатиялық көзқарас сенімді нығайтады, ата-анамен қарым-қатынасты ашық етеді және сау эмоциялық ортаның қалыптасуына көмектеседі.
Жұмыста
Эмпатияға ие қызметкерлер мен басшылар қақтығыстарды тиімдірек шешеді, жағымды атмосфераны сақтайды және бірлескен жұмыстың нәтижелілігін арттырады. Зерттеулер эмпатиялық қамқорлықтың просоциалдық мінез-құлықпен және командалық өзара әрекеттестіктің нығаюымен байланысты екенін көрсетеді.
Өзің үшін
Эмпатия саналы болуды дамытып, өз эмоцияларыңды жақсырақ түсінуге көмектеседі. Ол күйзеліс деңгейін төмендетеді, қиындықтарды еңсеруді жеңілдетеді және ішкі тепе-теңдікке ықпал етеді.
Эмпатия танытуға не кедергі болады
Эмпатия әр адамда бар, бірақ ол әрдайым көріне бермейді. Кейде оған ішкі тосқауылдар мен сыртқы жағдайлар әсер етеді:
- Эгоцентризм. Өз мүдделері мен мәселелеріне шамадан тыс шоғырлану өзгенің уайымдарын байқамай қалуға әкеледі. Бар назар тек өз «Меніне» бағытталғанда, жанашырлыққа орын қалмайды.
- Стресс пен шаршау. Созылмалы кернеу жағдайында адам нәзік эмоциялық белгілерді байқамай қалады және оларға кеш жауап береді немесе мүлде үн қатпайды.
- Алалаушылық пен стереотиптер. «Ол жалқау» немесе «Ол тым эмоциялық» сияқты тұрақты таңбалар адамның шынайы сезімдерін көруге кедергі келтіріп, эмпатияның орнын айыптаумен алмастырады.
- Эмоциялық күйіп кету. Басқаларға жиі көмектесетін адамдар (дәрігерлер, педагогтер, психологтар) кейде өзгенің эмоцияларынан шаршайды. Мұндай жағдайда жоғары эмпатияның өзі әлсірейді, өйткені жанашырлық танытуға күш жетпейді.
- Осал болып көрінуден қорқу. Кейбір адамдар әлсіз болып көрінуден қорқып, эмпатия білдіруден қашады. Алайда шын мәнінде өзгелерді сезіне және түсіне білу ішкі жетілу мен күштің белгісі.
Бұл кедергілерді түсіну оларды жеңуге және эмпатияның табиғи түрде көрінуіне мүмкіндік береді.
Эмпатияны қалай дамытуға болады
Эмпатия — күнделікті өмірде нығайтуға болатын дағды. Зейін қойып қарым-қатынас жасау және өз сезімдеріңмен жұмыс істеу басқаларға деген сезімтал қатынасты дамытуға көмектеседі.
Шын мәнінде тыңдауды үйреніңіз
Сыртқы алаңдататын факторларды өшіріп, телефонды бір жаққа қойып, тек әңгімелесушіге назар аудару пайдалы. Ең бастысы — не жауап беретінімізді ойламай, сөздерге, интонацияға және паузаларға мұқият құлақ асу.
Эмоцияларды бейнелеңіз
Кейде адамға мәселенің шешімі емес, оны түсінетінін сезіну маңыздырақ болады. «Сен қатты шаршаған сияқтысың» немесе «Түсінемін, бұл алаңдаушылық тудырады» сияқты қарапайым нақтылаулар қолдау сезімін береді.
Өзіңізді басқа адамның орнына қойып көріңіз
Эмпатияның негізі — адамның жағдайды қалай бастан кешіріп жатқанын елестетуге тырысу. Бірақ өзгенің тәжірибесі біздің тәжірибемізбен дәл келмейтінін есте ұстау маңызды. Сондықтан «Сен үшін ең қиыны не болды?» сияқты сұрақтар арқылы мән-жайды нақтылаған дұрыс.
Эмоциялық сөздік қорыңызды кеңейтіңіз
Өзіміздің және өзгенің эмоцияларын неғұрлым дәл атай алсақ, түсінік те соғұрлым терең болады. «Жаман» немесе «қалыпты» деген жалпы сөздердің орнына мұң, ашу, шаршау немесе шабыт сияқты сезімдерді ажырата білу пайдалы.
Кеңес беруге асықпаңыз
Көбіне бірінші тілек — мәселені қалай шешу керегін айтып беру. Бірақ көп жағдайда адамға оның сезімдерінің мойындалғанын есту жеткілікті: «Иә, бұл оңай емес» немесе «Саған қазір қиын». Мұндай мойындау өз алдына құнды.
Қарапайым жағдайларда эмпатияны жаттықтырыңыз
Әріптестеріңізден олардың күні қалай өткенін сұраңыз, көмегі үшін алғыс айтыңыз, шағын жетістіктерін атап өтіңіз. Осындай ишаралар айналадағы адамдардың сезімдерін байқау әдетін қалыптастырады.
Зейін қойып тыңдауды, дәл сөздерді қолдануды және қарапайым қолдау білдіруді тұрақты түрде тәжірибелеу эмпатияны біртіндеп қарым-қатынастың табиғи бөлігіне айналдырады.
Эмпатия және оның шекаралары
Жанашырлық адамдарды жақындастырады, бірақ өзгенің эмоцияларына шамадан тыс бойлау кейде шаршауға әкелуі мүмкін. Эмпатия шын мәнінде көмектесуі үшін оның шекараларын есте ұстау маңызды.
Шамадан тыс араласудың қаупі
Кейде адам басқалардың сезімдеріне соншалықты өткір жауап береді, тіпті олардың мәселелерімен өздерінен де қатты өмір сүре бастайды. Мұндай күй «құтқарушы синдромы» деп аталады: көмек көрсету өзгенің мәселелерін шешуге бағытталған шексіз әрекеттерге айналып, адамның өз күшін сарқып жібереді.
Эмпатиялық дистресс
Өзгенің қайғысын үнемі өзің арқылы өткізу көбіне шаршауға, ашуланшақтыққа және адамдардан оқшаулануға деген тілекке әкеледі. Мұндай сәттерде эмпатия қолдаудың көзі болудан қалып, ауыр жүкке айналады.
Салауатты шекара
Шынайы жанашырлық — бұл өзге адамды сезіну және түсіну қабілеті, сонымен қатар ішкі тұрақтылықты сақтай білу. Қолдау көрсету оның өмірін өз орнына бастан кешіру керек дегенді білдірмейді.
Тепе-теңдікті қалай сақтау керек
Эмпатияны сақтай отырып, өз ресурстарыңызды қорғауға қарапайым өзін-өзі күту тәжірибесі көмектеседі. Төмендегі тәсілдер жанашырлықтың тұрақты болуына және оның сарқылуға айналып кетпеуіне мүмкіндік береді:
- өз ресурстарыңызды құрметтеңіз — егер шаршасаңыз, оны ашық айтыңыз;
- назарды ауыстыруды үйреніңіз — спортпен айналысыңыз, таза ауада серуендеңіз, хоббиге уақыт бөліңіз;
- көмектесу мүмкіндігіңізден асып түсетінін сезсеңіз, «жоқ» деуден қорықпаңыз;
- кейде адамға сіздің энергияңыз емес, тек көңіл мен жылы сөздер қажет болатынын есте сақтаңыз.
Эмпатия адамдарды біріктіргенде ғана пайдалы болады, ал керісінше жағдайда ол зиян тигізуі мүмкін. Ішкі тұрақтылықты сақтай отырып, адам шынайы түрде жанында болып, өзін жоғалтпай-ақ басқаларды қолдай алады.
Эмпатия — сөздердің артында тұрған сезімдерді көре білу, басқа адамның жүрегін ести білу және қажет сәтте жанында бола алу қабілеті. Ол бізді жақындастырады, сенім қалыптастыруға көмектеседі және қарым-қатынасты қолдауға айналдырады. Қарым-қатынастарда эмпатия сүйіспеншілік пен өзара түсіністікті нығайтады, жұмыста бірлесіп әрекет етуге және ортақ тіл табуға көмектеседі, ал күнделікті өмірде әлемді суық емес, мейірімдірек етеді.
Бірақ шекараларды есте ұстау маңызды: тек ішкі тұрақтылықты сақтағанда ғана адам шынайы жанашырлық танытып, басқаларға тірек бола алады. Эмпатияның шынайы күші де осында — ол адамдарды жақындастырады, өмірді жылырақ етеді және айналамыздағы адамдарды бақыттырақ қылады.