Көпшілік «абьюз» деген сөзді дөрекі физикалық зорлықпен байланыстырады. Алайда ол әлдеқайда нәзік түрде де көрінуі мүмкін — тұрақты қысым көрсету, еркіндікті шектеу және өз ережелерін таңу арқылы. Абьюзерлер әртүрлі әрекет етеді: біреулері айқайлап, қорқытады, ал басқалары үнсіздікпен немесе қорлайтын әзілдермен қажытады. Бірақ нәтиже бірдей: адам өзіне деген сенімін жоғалтады, ал қарым-қатынасты толықтай серіктесі бақылауға алады.
«Абьюзер» сөзі нені білдіреді
«Абьюзер» сөзі ағылшынның abuse — «зорлық», «теріс пайдалану» деген сөзінен шыққан. Осылайша билік пен бақылауды пайдаланып, серіктесін, ал кейде тіпті жақын айналасындағы адамдарды да басып-жаншитын адамды атайды.
Абьюз түрлері
Көрініс беру формасына қарай абьюз мынадай түрлерге бөлінеді:
- физикалық — ұру, итеру, қорқыту;
- эмоционалдық — қорлау, мазақ ету, елемеу, өзін-өзі бағалауға тұрақты қысым жасау;
- психологиялық — газлайтинг, манипуляциялар, барлық нәрсеге кінәлі сезіндіру;
- экономикалық — жұмыс істеуге тыйым салу, жалақыны бақылау, ақшаға шектеу қою;
- жыныстық — келісімге қысым көрсету, жеке шекараларды бұзу;
- әлеуметтік — достармен кездесуге тыйым салу, отбасымен жанжал тудыру, оқшаулау;
- цифрлық — телефон арқылы бақылау, хат-хабарларды оқу, геолокацияны қадағалау.
Қарапайым жанжалдардан айырмашылығы
Жанжалдар әркімде болады, бірақ сау қарым-қатынаста олар диалог пен өзара құрмет арқылы шешіледі. Абьюзер үшін бәрі бақылауға тіреледі: ол әрдайым өзін дұрыс санайды, ал сіз бағынуға тиіссіз.
Қалыпты қарым-қатынаста ұрыстан кейін адам жеңілдік сезінеді. Абьюзермен сөйлескеннен кейін — кінә мен мазасыздық сезімі пайда болады. Бұдан бөлек, сау жұпта «жоқ» деген сөз құрметтеледі. Ал абьюз кезінде шекаралар үнемі бұзылады.
Абьюзге не жатпайды
Абьюз — бұл жүйелі түрде басып-жаншу. Оған көзқарастардың әртүрлі болуы, күрделі мінез немесе бір реттік жанжалдар жатпайды. Серіктеске құрметпен айтылған нық «жоқ» — бұл бақылауға ұмтылу емес, жеке шекаралардың көрінісі.
Абьюзерге тән белгілер
Абьюзерді тану әрдайым оңай емес, өйткені ол өзін мінсіз серіктес ретінде көрсетіп, шебер жасыра алады. Бірақ оның мінез-құлқына мұқият қарасаңыз, алаңдататын белгілерді байқауға болады.
Бақылау және еркіндікті шектеу
Алғашқы белгі — сіздің өміріңізді басқаруға ұмтылу. Абьюзер сіз үшін дерлік барлық нәрсені өзі шешкісі келеді:
- кіммен достасатыныңызды және қайда баратыныңызды айтып отырады;
- қалай киіну, не айту, өзін қалай ұстау керегін талап етеді;
- достарыңыздан немесе қызығушылықтарыңыздан бас тарту арқылы махаббатты дәлелдеуді талап етеді.
Жақындардан оқшаулау
Абьюзер үшін сіздің сырттан қолдауыңыз болмағаны маңызды, сондықтан ол біртіндеп сізді достарыңыз бен отбасыңыздан алыстатуға тырысады:
- жақындарыңызды мазақ етеді немесе олар сізге зиян келтіреді деп айтады;
- олармен жанжалдасып, ыңғайсыз жағдайлар туғызады;
- сіздің басқалармен аз араласуыңыз үшін қызғаныш көріністерін жасайды.
Тұрақты сын және құнсыздандыру
Абьюзер дерлік ешқашан қанағаттанбайды. Оның мақсаты — сізді онсыз ештеңеге тұрмайтыныңызға сендіру. Сол үшін ол:
- басқалардың көзінше сізді мазақ етуге жол береді;
- сізді айналадағы адамдармен сіздің пайдаңызға емес түрде салыстырады;
- оның қолдауынсыз ештеңе істей алмайтыныңызды айтады.
Газлайтинг
Абьюзердің сүйікті құралы — сізді өзіңізге және өз қабылдауыңызға күмәндандыру. Осы мақсатта ол:
- дәлелдер болса да, айқын фактілерді жоққа шығарады;
- сіздің сезімдеріңізді «истерика» немесе «паранойя» деп атап, құнсыздандырады;
- әңгіменің мәнінен ауытқып, сіздің «дұрыс емес» тоныңызға назар аударады.
Көңіл күйдің күрт өзгеруі
Абьюзердің мінезі тез өзгереді: бүгін ол мұқият әрі жомарт болса, ертең — суық және бейжай. Мұндай құбылмалы мінез тәуелділік қалыптастырып, құрбанды қасында ұстап тұрады. Әдетте бұл былай көрінеді:
- алдымен сізге ерекше көңіл бөліп, кейін әдейі елемей қояды;
- мейірімділікті үнсіздік арқылы «жазалаумен» алмастырып отырады;
- қамқорлықты тек ара-тұра көрсетіп, оны қайтадан «лайық болуға» тырысуға итермелейді.
Басқару құралы ретінде кінә мен қорқыныш
Көбіне абьюзер серіктесін кінә сезімін тудыру немесе қорқыту арқылы ұстап тұрады:
- өзінің ашу-ызаға толы әрекеттері үшін жауапкершілікті сізге аударады;
- кетіп қалу ауыр салдарға әкеледі деп сендіреді;
- балалармен, заттармен, тіпті өз денсаулығымен шантаж жасайды.
Ақша мен құжаттарды бақылауда ұстау
Қаржылық тәуелділік — құрбанды қасында ұстап тұрудың тағы бір тәсілі. Абьюзер жиі:
- жұмыс істеуге тыйым салады немесе сіздің табысыңызды бақылауға алады;
- құжаттарыңызды өзінде сақтайды;
- сізге жұмсаған шығындарын еске салып, соның есесіне бағынуды талап етеді.
Жеке шекараларды бұзу
Абьюзер сізге тиесілі нәрсенің бәрі автоматты түрде өзінікі деп санайды:
- телефон мен әлеуметтік желілердің құпиясөздерін талап етеді;
- хат-хабарларыңызды бақылап, геолокацияңызды тексереді;
- келісімсіз ұстап, сүйеді, жақындыққа қысым көрсетеді.
Көпшілік алдында қорлау
Өзін күштірек сезіну үшін абьюзер сізді басқалардың алдында жаман жағынан көрсетуі мүмкін:
- достардың алдында сізді мазақ етеді;
- сіздің әлсіз тұстарыңыз туралы басқаларға айтып береді;
- айналадағы адамдарды мәселе онда емес, сізде деп сендіруге тырысады.
Абьюзер қарым-қатынасты қалай құрады
Бастапқы кезеңде абьюзер өзінің шынайы келбетін сирек көрсетеді. Барлығы сіз армандаған адамды кездестіргендей болып көрінеді:
- Мінсіз бастау. Алғашқы апталарда абьюзер ерекше көңіл бөліп, комплименттер айтып, сыйлықтар береді. Сізді тура мағынасында алақанына салып жүреді. Бұл — махаббатпен бомбалау (love bombing): құрбанның қырағылығын әлсірету үшін мейірім мен назарды шамадан тыс көрсетуге негізделген манипуляциялық тәсіл.
- Біртіндеп бақылау. Сіз байланып қалған кезде алғашқы «белгілер» пайда болады: бірге көбірек уақыт өткізуді сұрау, достарыңызға көңілі толмау, әріптестеріңізге қызғаныш білдіру.
- Тәуелділік қалыптастыру. Абьюзер жылылық пен салқындықты алмастырып отырады: бірде қамқор әрі нәзік болса, бірде суық әрі өкпешіл болады. Сіз оны қалай ашуландырмауға болатынын болжауға тырысасыз, ақырында оның ережелерімен өмір сүре бастайсыз.
- Оқшаулау және бақылау. Біртіндеп ол сізді сыртқы әлемнен алыстатады, ал сізде «Мені одан басқа ешкім түсінбейді» деген ой қалады.
Осылайша тұйық шеңбер қалыптасады: қарым-қатынасты сақтауға қаншалықты көп тырыссаңыз, соғұрлым тұзаққа тереңірек түсесіз.
Абьюзердің психологиясы: ол неге бұлай әрекет етеді
Абьюзер болып ешкім тумайды. Мұндай мінез-құлық көбіне жылдар бойы қалыптасады:
- Балалық шақтағы тәжірибе. Көптеген үй тирандары өздері де бақылау, зорлық немесе немқұрайлылық жағдайында өскен. Олар үшін мұндай мінез-құлық үлгілері қалыпты нәрсеге айналған.
- Билік пен бақылауға ұмтылу. Абьюзер үшін басты адам екенін сезіну маңызды. Бұл оған күш пен қауіпсіздік сезімін береді, тіпті шын мәнінде серіктесін жоғалтып алудан қорықса да.
- Тең қарым-қатынас құра алмау. Сау жұпта адамдар келісімге келіп, бір-бірінің шекарасын құрметтейді. Ал абьюзер үшін қарым-қатынас билік үшін күреске айналады: не ол үстемдік етеді, не өзін жеңілгендей сезінеді.
- Жалған сенімділіктің астындағы төмен өзін-өзі бағалау. Сырттай ол өзіне сенімді болып көрінуі мүмкін, бірақ ішкі жағында көбіне қабылданбай қалудан немесе бас тартудан қорқу жасырынып жатады. Бақылау оған осы қорқынышты жасыруға көмектеседі.
Ол өзгеруі мүмкін бе? Теориялық тұрғыдан — иә, бірақ адам мәселені мойындап, психологпен жұмыс істеуге дайын болған жағдайда ғана. Іс жүзінде бұл сирек кездеседі: көпшілікке өз мінез-құлқын өзгерткеннен гөрі серіктесін кінәлау оңайырақ. Сондықтан құрбанға маңызды нәрсені есте ұстау керек: абьюзерді өзгерту іс жүзінде мүмкін емес, ал өз шекараңызды қорғап, уытты қарым-қатынастан шығу — толықтай мүмкін әрі қажет.
Абьюзермен қарым-қатынастың қауіптілігі неде
Абьюздің қаупі бірден байқала бермейді: сырттай бәрі төзімді көрінуі мүмкін, бірақ ішкі жағынан сіз біртіндеп күшіңізді, өзіңізге деген сенімді және еркіндігіңізді жоғалта бастайсыз.
Эмоционалдық және психологиялық салдарлар
Уақыт өте келе абьюз адамның ішкі күшін әлсіретіп, мынадай күйге әкелуі мүмкін:
- Мазасыздық және созылмалы стресс. Ағза үнемі ширығу күйінде болады, сіз кезекті ашу-ыза толқынын күтесіз.
- Кез келген әрекет үшін кінә мен ұят сезімі. Кінәлі болмасаңыз да, үнемі кешірім сұрайсыз.
- Өзін-өзі бағалаудың төмендеуі. Серіктессіз ешкім емес сияқты сезіледі.
- Эмоционалдық күйіп кету. Қуаныш, қызығушылық, достар мен жұмысқа күш жоғалады.
- «Туннельдік» ойлау. Сіз тек оны қалай ашуландырмау туралы ойлайсыз. Қалғанының бәрі екінші орынға кетеді.
Физикалық денсаулыққа әсері
Ағза абьюзге кез келген қауіпке жауап бергендей реакция білдіреді. Тіпті ұрып-соғу болмаса да, салдары шынайы болады:
- Ұйқы мен тәбеттің бұзылуы. Ұйықтау қиынға соғады, күйзелісті тамақпен басқыңыз келеді немесе тәбет мүлде жоғалады.
- Арқа, асқазан және тері мәселелері. Күйзеліс жиі соматикалық белгілерге әкеледі.
- Бас ауруы, қан қысымының ауытқуы, әлсіздік. Тұрақты кернеу ағзаны қатты қажытады.
Әлеуметтік және кәсіби салдары
Абьюз көп уақыт пен күшті талап етеді, соның салдарынан әлеуметтік байланыстар мен мансап зардап шегеді:
- Оқшаулану. Достар біртіндеп жоғалады, отбасы екінші орынға ысырылады.
- Жұмыс қабілетінің төмендеуі. Қателіктер көбейеді, дедлайндар бұзылады, мүмкіндіктер жіберіліп қалады.
- Беделге қауіп. Серіктес айналадағы адамдардың көз алдында сіз туралы пікірді бұрмалауы мүмкін.
Қаржылық тәуелділік және осалдық
Абьюзивті қарым-қатынаста ақша жиі бақылау құралына айналады:
- Табысты шектеу. Жұмыс істеуге тыйым салу немесе табысты бақылау.
- Қарыз арқылы тәуелді ету. Шығындар бағындыру және міндет сезімін қалыптастыру тәсілі ретінде пайдаланылады.
- Қаржылық қорсыз қалу қаупі. Кетіп қалу қорқынышты, өйткені өмір сүруге қаражат болмайды.
Эскалация және физикалық зорлық қаупі
Абьюз сирек бір деңгейде қалады. Уақыт өте келе ол күшейе түседі:
- Сөзден әрекетке көшу. Қорлау итеруге, шығуға жол бермеуге, кейін тіпті ұрып-соғуға ұласуы мүмкін.
- Қорқыту пайда болуы. Серіктес балалардан, әлеуметтік мәртебеден немесе қауіпсіздіктен айырылу қорқынышы арқылы қысым жасайды.
- Болжап болмайтын мінездің күшеюі. Құрбан шекараның қай жерде екенін білмейді, өйткені ол шекара іс жүзінде жоқ.
Балалар мен жақындарға әсері
Абьюз тек сөз арқылы көрінсе де, балалар бәрін көріп, жағдайдың атмосферасын сезеді. Бұл оларға мынадай түрде әсер етеді:
- Куәгерлік жарақат. Бала тұрақты мазасыздық жағдайында өсіп, қарым-қатынастың деструктивті үлгісін қабылдайды.
- Зорлықты қалыпты құбылыс ретінде қабылдау. Мұндай мінез-құлыққа рұқсат етілгендей көзқарас қалыптасып, ол өмір бойына бекіп қалуы мүмкін.
Егер сіз абьюзермен бетпе-бет келсеңіз, не істеу керек
Жаныңызда абьюзер бар екенін түсіну — қазірдің өзінде үлкен қадам. Енді өзіңізді жоғалтпай, біртіндеп әрекет жоспарын құру маңызды. Бұл оңай емес, өйткені абьюз әрдайым қорқынышқа, кінә сезіміне және тәуелділікке сүйенеді. Бірақ шағын қадамдар өз өміріңізді қайтадан бақылауға алуға көмектеседі.
Мәселені мойындаңыз
Ең қиыны — серіктесті ақтауды тоқтату. «Оның балалық шағы қиын болған», «Ол жай ғана ашуланып кетті», «Өзім кінәлімін» — бұлар оңай түсіп кететін тұзақтар. Заттарды өз атымен атау маңызды: бұл — зорлық, күрделі махаббат емес.
Шекараларды қайта қалыптастыра бастаңыз
Өзіңіз үшін қабылданбайтын нәрселерді жұмсақ, бірақ нақты түрде айтуға тырысыңыз. Мысалы: «Менің хат-хабарларымды оқығаның маған жағымсыз» немесе «Достарыммен кездесуден бас тартқым келмейді». Бұл әрдайым абьюзердің мінез-құлқын өзгерте бермейді, бірақ сізге тірек сезімін беріп, өз шекараларыңызды жоюды тоқтатуға көмектеседі.
Қолдау табыңыз
Мәселемен жалғыз қалмау өте маңызды. Сенетін жақын досыңызға айтып көріңіз немесе психологқа жүгініңіз. Кейде сырт көзге жағдайдың қалыпты емес екені анық көрінеді. Егер бұл туралы ашық айту қорқынышты болса, күнделік жүргізу көмектеседі: фактілерді жазып отыру күмәнді азайтып, өз жадыңызға деген сенімді күшейтеді.
Өзіңізге қамқор болыңыз
Абьюз адамды тек серіктесіне ғана назар аударуға мәжбүр етеді. Өміріңізге өзіңіз үшін қарапайым әдеттерді қайта енгізуге тырысыңыз: құрбылармен кездесу, спортзалға бару немесе шеберлік сабағына қатысу. Бұл сіздің өз қызығушылықтарыңыз бар екенін және қуанышқа құқығыңыз бар екенін еске салады.
Қауіпсіздік жоспары
Егер қауіп сезінсеңіз — алдын ала сақтық жасаған дұрыс. Ақша мен құжаттардың көшірмелерін сенімді жерге жасырыңыз, көмек сұрау үшін досыңызбен код сөз туралы келісіңіз, сенім телефондарының нөмірлерін қолыңызда ұстаңыз. Алдын ала ойластырылған жоспар мазасыздықты азайтып, бақылау сезімін қайтарады.
Оны өзгертемін деп үміттенбеңіз
Абьюзер серіктесінің өтінішімен өзгермейді. Сирек жағдайларда ғана ол психологпен жұмыс істеуге дайын болады, бірақ көбіне өз кінәсін мойындаудан бас тартады. Сіздің міндетіңіз — өзіңізді қорғау, сондықтан оны «құтқаруға» тырыспаңыз.
Болашақ туралы ойлаңыз
Өзіңізге мынадай сұрақ қойыңыз: «Егер бес жылдан кейін бәрі дәл осылай қалса, бұл маған бақыт әкеле ме?» Әдетте жауап шынайы жағдайды анық көруге көмектеседі. Кейде өзгеріссіз болашақты елестету қазіргі жағдай туралы әңгімелерден гөрі көбірек батылдық береді.
Абьюз психикаға зиян келтіріп, денсаулықты әлсіретеді және адамды еркіндігінен айырады. Оның белгілерін неғұрлым ерте танысаңыз, өзіңізді қорғау мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады. Сау қарым-қатынас құрметке, сенімге және қолдауға негізделеді. Үнемі қорқыныш тудырып, өзіңізге күмәндануға мәжбүрлейтін нәрсенің махаббатқа еш қатысы жоқ.