«Полиамория» сөзі интернетте барған сайын жиі естіледі. Әдетте біз оны «қандай да бір жұлдыз өзінің полиамориясын мойындады» деген контексте естиміз. Қазақстандағы адамдардың көпшілігі мұндай мәлімдемелерге өте теріс қарайды, бірақ сонымен бірге оның нақты не туралы екенін толық түсіне бермейді.
Полиамория деген не және ол қайдан пайда болды
Полиамория — адамның бір уақытта бірнеше романтикалық немесе махаббат байланысына ие бола алатын қарым-қатынас форматы, әрі оның барлық серіктестері бұл туралы біледі және қарсы болмайды. Оның опасыздықтан басты айырмашылығы — мұнда алдау жоқ: барлық қарым-қатынас адалдық пен өзара келісімге негізделеді.
Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай серіктестік одақтар көптеген мәдениеттерде болған. Бірақ қазіргі полиаморияның айырмашылығы — ол дәстүрлер немесе дін тарапынан таңылмайды, керісінше адамның ерікті таңдауы болып табылады.
«Полиамория» термині екі сөзден құралған — грек тіліндегі πολύς («көп») және латын тіліндегі amor («махаббат»). Ол 1990-жылдардың басында ағылшынтілді ортада пайда болып, интернет пен ашық талқылаулардың арқасында біртіндеп бүкіл әлемге тарады.
Қазіргі полиамория бір ғана қатаң үлгіні көздемейді. Ол адамдар өз қажеттіліктері мен жайлылығына қарай бейімдейтін қарым-қатынас түрлерінің сан алуан нұсқаларын қамтиды.
Полиаморияның негізгі қағидалары
Полиамория жұмыс істеуі үшін бірнеше қағиданы сақтау маңызды:
- адалдық — барлық қатысушылар басқа серіктестердің бар екенін біледі, жасырын байланыстар болмайды;
- келісім — ешкім өз еркінен тыс немесе талқылаусыз қарым-қатынасқа тартылмайды;
- шекараларды құрметтеу — әркімнің өз ережелері мен шектері бар, серіктестер оларды сақтайды.
Полиаморлық қарым-қатынастардың түрлері мен нұсқалары
Полиаморияда барлығы ұстанатын бір ғана схема жоқ. Қарым-қатынас форматын әр адам немесе топ өзіне қарай анықтайды. Ең кең тараған нұсқаларын қарастырайық:
- иерархиялық полиамория — тұрмысты, қаржыны бірге бөлісіп, болашақты жоспарлайтын негізгі серіктес болады, ал басқа адамдармен қарым-қатынас қосымша саналады;
- теңқұқылы полиамория — барлық серіктестер тең, басты адам болмайды, ал көңіл, махаббат және ресурстар келісім бойынша бөлінеді;
- соло-полиамория — адам серіктестерімен бірге тұрмайды, тәуелсіздігін сақтауды жөн көреді және бірнеше қарым-қатынасты бөлек құрады;
- поликулa — адамдар тобы, онда барлығы әртүрлі үйлесімде бір-бірімен романтикалық немесе жыныстық қарым-қатынаста болады;
- үштік және жабық топтар — бірнеше серіктес қатысушылар шеңберін кеңейтпей, тұрақты одақ құрады.
Полиаморияның полигамиядан айырмашылығы неде
Полиамория мен полигамияны жиі шатастырады, бірақ бұл — әртүрлі ұғымдар.
Полигамия — бір адамның бір мезгілде бірнеше серіктеспен ресми некеде болуы. Мұндай тәртіп кейбір елдер мен мәдениеттердің заңдарында бекітілген. Мысалы, бірқатар мұсылман мемлекеттерінде көп әйел алу кең тараған.
Полиамория міндетті түрде ресми некемен байланысты емес. Адам бір серіктеспен некеде болып, сонымен қатар барлық қатысушылардың келісімімен басқа романтикалық немесе интимдік байланыстарға ие болуы мүмкін. Кейде ерлі-зайыптылар жаңа қарым-қатынастарда бір-бірін шектемеуге келісетін ашық некелер де кездеседі.
Негізгі айырмашылық — құқықтық мәртебесінде және мәдени тамырларында. Полигамия кейбір елдерде заңмен бекітілген, ал полиамория жеке таңдау болып саналады және құқықтық негізі жоқ.
Адамдар неге полиаморияны таңдайды
Адамдардың полиаморлық форматты таңдау себептері әртүрлі болуы мүмкін:
- интимдік өмірді әртараптандыру ниеті;
- жаңа тәжірибе мен эксперименттерге дайындық;
- сезімдерді ашық талқылау арқылы қызғанышты жеңуге тырысу;
- серіктесінің басқа адамдармен жақындығын бақылаудан ләззат алу;
- дәстүрлі моногамия жеке құндылықтарға сәйкес келмейді деген сенім.
Барлық серіктестер полиаморлық форматқа саналы түрде келісуі маңызды. Егер бір адам мұндай қарым-қатынасқа дайын болып, ал екіншісі дайын болмаса, бұл шиеленіске, сенімсіздікке және қақтығыстарға әкеледі.
Полиаморияның артықшылықтары мен ықтимал қиындықтары
Полиаморлық қарым-қатынасқа қатысушылар жеке өмірді әртараптандырып, мазмұнды етуге көмектесетін оң жақтарын атап өтеді:
- бір уақытта бірнеше серіктеспен қарым-қатынас құрып, назар, қолдау және жақындықты әртүрлі түрде алу мүмкіндігі;
- бір ғана одақта жүзеге асыру қиын болатын қажеттіліктерді қанағаттандыру;
- алдау мен жасырындықты жоққа шығаратын, опасыздыққа адал әрі ашық балама.
Сонымен қатар полиаморлық жұптар кездесетін қиындықтар да бар:
- айқын келісімдер болғанның өзінде туындайтын қызғаныш;
- уақыт пен назарды әр серіктес өзін маңызды сезінетіндей етіп тең бөлу қиындығы;
- бірнеше адаммен интимдік жақындық ЖЖБИ қаупін арттырады және тосқауылдық қорғану әдістерін қолдануды талап етеді;
- қоғамдық қабылдауға байланысты ықтимал қиындықтар — айналаның түсінбеуі немесе жаңа серіктесті қалыптасқан қарым-қатынас құрылымына енгізу мәселелері;
- үйлесімділікті сақтау үшін кейде психологпен немесе психотерапевтпен жұмыс істеуді қажет ететін эмоционалдық жүктеме.
Полиамория — қарым-қатынастың мүмкін болатын форматтарының бірі. Полиаморияны немесе моногамияны таңдау — ешкім айыптауға құқығы жоқ жеке шешім. Ең бастысы — қарым-қатынастың сау, өзара және оған қатысатындардың бәріне қуаныш әкелуі.Vesper.kz сайтында біз қарым-қатынастың жаңа форматтары туралы үнемі жазамыз. Мәселен, жақында достық секс қандай артықшылықтар мен кемшіліктерге ие екені туралы мақала жариялаған едік.