Кейде құнды нәрсеге қол жеткізу үшін үйреншікті нәрседен бас тартуға тура келеді. Аскеза — ішкі еркіндікке жету үшін бір нәрседен саналы түрде бас тарту. Бұл тәжірибенің қайдан пайда болғанын, адамдардың неге оны таңдайтынын және уақытша шектеулерді қалай күш көзіне айналдыруға болатынын қарастырайық.
Аскезаның мәні мен шығу тегі
Аскеза (грек. ἄσκησις — «жаттығу», «дайындық») — тәртіпті, ерік-жігерді дамыту немесе рухани өсу үшін жасалатын саналы өзін-өзі шектеу. Бұл тәттіден, әлеуметтік желілерден немесе жағымсыз ойлардан бас тарту болуы мүмкін — адамның өзіне және айналасына мұқият бола түсуі үшін.
Ежелгі Грекияда askesis сөзі дене мен рухты күрделі сынақтарға дайындауды білдірген. Пифагор мен стоиктер өзін-өзі шектеуді мінезді сынаудың әрі өз қалауы мен әрекеттерін басқаруды үйренудің тәсілі ретінде қарастырған.
Кейін бұл тәжірибе көптеген діндердің бір бөлігіне айналды:
- Христиандық. Аскеза — ішкі өзгеріске жетудің және Құдайға жақындаудың жолы. Діндарлар ораза ұстайды, дұға ету үшін оңашаланады, дене еңбегімен айналысады немесе саналы түрде үйреншікті жайлылықтардан бас тартады. Мысалы, белгілі бір күндері тамақты шектейді немесе уақытын басқаларға қызмет етуге арнап, сенімін нығайтып, жүрегін тазартады.
- Индуизм. Мұнда аскеза тапас («жылу», «ішкі жалын») деп аталады — медитация, ораза және оңаша өмір сүру арқылы оянатын ішкі қуат. Ежелгі мәтіндерде тапас ақыл мен денені тазартып, даналық пен ерекше қабілеттер сыйлайтын күш ретінде сипатталады. Мысалы, йог бірнеше апта бойы қарапайым тамақтанып, тыныштықта өмір сүріп, бар назарын ішкі әлеміне бағыттай алады.
- Буддизм. Алғашында бұл тәжірибе өте қатаң болған: ұзақ оразалар, толық оңашалану және түрлі қиындықтарға төзу. Будда мұның бәрін өзі де бастан өткеріп, шектен тыс қатаңдық ағзаны әлсіретіп, ағартуға жақындатпайтынын түсінді. Осылайша «орта жол» қағидасы қалыптасты — адам шектен шықпай, саналы өмірді, адамгершілікті және зейінді дамытуға ұмтылатын қалыпты аскетизм. Мысалы, буддист ойын-сауықтан және артық тамақтан бас тартуы мүмкін, бірақ сонымен бірге денсаулығына да көңіл бөледі.
- Ислам. Аскеза зухд ұғымында көрініс табады — Аллаға қызмет ету үшін артық игіліктерден тыйылу. Бұл сән-салтанаттан, қымбат киім мен ойын-сауықтан бас тартып, рухани мақсаттарға назар аударуды білдіреді. Сопылық дәстүрде аскет тіпті дүниелік игіліктерден бас тартқаннан кейін пайда болуы мүмкін менмендіктен де арылуға тырысып, ойын толықтай Құдайға бағыттайды.
Қазіргі заманғы аскеза
Бүгінде бұл тәжірибе дін шеңберінен шығып, жеке дамудың құралына айналды. Оны кәсіпкерлер, шығармашылық адамдар, студенттер, сондай-ақ біраз уақыт баяулап, өз әдеттерін қайта ой елегінен өткізгісі келетіндер қолданады.
Аскеза пайдалы әдеттерді қалыптастыруға, ең маңызды нәрсеге назар аударуға және уақытты ұқыпты пайдалануға көмектеседі. Бұл әлеуметтік желілерден екі аптаға бас тарту болуы мүмкін — лентаны ойланбастан қарай бермеу үшін; кешкі алтыдан кейін тәтті жемеу; таңертең ерте тұрып, жаттығу жасау және кітап оқу; бюджетті жоспарлау үшін ойланбай жасалатын сатып алулардан бас тарту және тағы басқа тәсілдер.
Кез келген аскезаны жеке жоба ретінде ұйымдастыруға болады: мақсат қою, шектеулерді белгілеу, қолдайтын әдетті таңдау және нәтижені бақылау. Бұған күнтізбе, ұйқы трекері, телефондағы жазба немесе әр бұзусыз өткен күн белгіленетін қарапайым тізім көмектеседі.
Аскезаның түрлері
Аскеза жеңіл болуы мүмкін — оны күнделікті әдеттерге оңай енгізуге болады, немесе айтарлықтай ерік-жігерді талап ететін дерлік экстремалды болуы мүмкін. Оның негізгі түрлерін қарастырайық.
Шектеу саласына қарай:
- денелік — дене мен физикалық әдеттерге қатыстының бәрі (жаяу қажылық сапарлар, таңғы жүгіру, контрастты душ, тәттіден, кофеден немесе алкогольден бас тарту);
- сөздік — сөйлеуді саналы түрде бақылау (өсек айтудан, шағымданудан, дөрекі сөздерден тыйылу немесе белгілі бір уақыт бойы толық үнсіздік сақтау);
- ақыл-ойға қатысты — ойлармен және ішкі күймен жұмыс істеу (ризашылықты дамыту тәжірибесі, шамадан тыс өз-өзіңді қазбалаудан бас тарту, медитация, жаңалықтарды тұтынуға үзіліс жасау).
Қатаңдық деңгейіне қарай:
- жұмсақ — минимализм мен ұстамдылық (қарапайым тамақ, артық сатып алуларды азайту, шамадан тыс жайлылықтан бас тарту);
- қатаң — саналы түрде физикалық сынақтан өту (қатты жерде ұйықтау, оңашада өмір сүру, үйреншікті жайлылықтардан толық бас тарту).
Аскезаның психологиясы: пайдасы, қауіптері және ескерту белгілері
Аскеза ішкі өсудің қуатты құралы болуы мүмкін, бірақ ол тек саналы әрі теңгерімді тәсіл қолданылғанда ғана тиімді болады.
Пайдасы
Шектеулер адамға өзін басқаруды және сәттік қалауларға берілмеуді үйретеді, тәртіпті, зейінді және төзімділікті нығайтады. Мысалы, ұйықтардан бір сағат бұрын телефон қолданбау демалыс сапасын жақсартады, ал бір ай бойы алкогольден бас тарту ағзаға қалпына келуге мүмкіндік береді. Көп адам үйреншікті ләззаттан бас тартқаннан кейін жаңа жобалар мен идеяларға күш-қуат пайда болатынын айтады.
Қауіптері
Кейде бұл тәжірибе өзін-өзі жазалауға айналып кетеді. Өсу орнына адам шаршау, ашушаңдық және тәртіп бұзылған сәттер үшін кінә сезімін бастан кешіреді. Бұл әсіресе перфекционизмге бейім немесе эмоционалдық күйзелісті бастан өткеріп жүрген адамдар үшін қауіпті. Тым қатаң шектеулер артық тамақтануға, ашу-ызаға немесе аскезадан мүлде бас тартуға әкелуі мүмкін.
Ескерту белгілері
Егер төмендегі жағдайлар байқалса, тәжірибені баяулатып немесе қайта қарастырған жөн:
- ең болмашы ауытқулар үшін үнемі кінә немесе ұят сезімін сезінесіз;
- шектеу денсаулыққа немесе ұйқыға кері әсер етеді;
- өзін-өзі шектеу үшін қарым-қатынастан және маңызды істерден жиі бас тарта бастайсыз;
- сіздің таңдауыңызды түсінбейтін адамдарға деген ашу-ыза күшейеді.
Аскеза саналы өмір сүруге көмектесіп, күш-қуат беруі тиіс. Егер ол керісінше күшіңізді сарқып жатса, шарттарын жұмсартқан немесе тәжірибенің басқа түрін таңдаған дұрыс.
Өзін-өзі шектеудің басқа түрлерінен айырмашылығы
Аскезаны көбіне оразамен, диетамен және целибатпен шатастырады. Алғаш қарағанда олар ұқсас көрінуі мүмкін, өйткені бәрінде де үйреншікті нәрседен бас тарту бар. Бірақ бұл тәжірибелердің мақсаты мен мәні әртүрлі:
- Аскеза — ішкі өсуге, ерік-жігерді шыңдауға және саналы өмір сүруге ұмтылу үшін ләззаттардан немесе әдеттерден ерікті түрде бас тарту.
- Ораза — діни дәстүр белгілеген уақытша тыйым, оның өз ережелері мен мерзімдері бар.
- Диета — денсаулықты жақсарту, салмақты реттеу немесе емдеуді қолдау тәсілі. Бұл — рухани тәжірибе емес, физиологиялық шара.
- Целибат — рухани тазалықты сақтау, қызмет ету немесе маңызды мақсатқа толық көңіл бөлу үшін жыныстық қатынастан ерікті түрде бас тарту.
Аскезаның басты ерекшелігі — оның өмірдің кез келген саласына қатысты болуы және әрдайым адамның жеке таңдауы ретінде қабылдануы.
Аскезаны 30 күнге қалай бастауға болады: қадамдық жоспар
Аскеза нақты мақсаты мен мерзімі болғанда ең үлкен нәтиже береді. Бастау үшін оңтайлы уақыт — 21 немесе 30 күн. Бұл өзгерісті сезінуге және жаңа әдетті қалыптастыруға жеткілікті. Кейін мерзімді 60 немесе 90 күнге дейін ұзартуға болады. Мұның бәрі адамның табандылығына және белгіленген ережелерді ұстануға дайындығына байланысты.
Бір мақсатты анықтаңыз
Әр аскеза бір ғана міндетті шешуі тиіс. Мақсат неғұрлым нақты болса, соғұрлым табысқа жету ықтималдығы жоғары. Мысалы, өзіңізге 30 күн бойы тәтті жемей өмір сүруді немесе күн сайын 10 000 қадам жасауды мақсат етіп қойыңыз. Бас тарту шынайы сынақ болып, зиянды әдетті жеңуге көмектессе, тіпті жақсы.
Пайдалы балама табыңыз
Шектеулер ауыр жаза сияқты сезілмеуі үшін олардың орнына балама әдет енгізіңіз. Мысалы, кешкі кофенің орнына шөп шайын ішіңіз, ал әлеуметтік желідегі лентаны шексіз қараудың орнына 15 минут кітап оқыңыз.
Шектерін белгілеңіз
Басталу және аяқталу күнін белгілеңіз, ережелерін жазыңыз. Ерекшеліктерге жол беріле ме, әлде челлендж ешқандай жеңілдіксіз өтеді ме — соны шешіңіз.
Есеп жүргізіңіз
Әр күнді күнтізбеде, қосымшада немесе дәптерде белгілеп отырыңыз. Есеп жүргізу ілгерілеуді көруге және мотивацияны сақтауға көмектеседі.
Қорытынды жасаңыз
Мерзім аяқталған соң нәтижені талдаңыз: көңіл күйіңіз бен жалпы жағдайыңыз өзгерді ме, жаңа әдет қалыптасты ма, жалғастыру немесе басқа аскезаны байқап көру ниеті бар ма.
Аскеза — үйреншікті шеңберден шығуға және өз таңдауыңызды өзіңіз басқара алатыныңызды сезінуге көмектесетін жеке тәжірибе. Ол өзіңізге ұқыпты қарауды, шынайы қажеттіліктерді түсінуді және бұрын байқалмаған жерден күш табуды үйретеді.